นวตกรรมปักหมุด ธงชัย ต้านภัยไข้เลือดออก

ชื่อเรื่อง       หัวใจ ต้านภัยไข้เลือดออก

 ผู้เล่า    นายรุ่งโรจน์ ทีอุทิศ   ผู้อำนวยการ รพ.สต.ขามเปี้ย   อ.ตระการพืชผล  จ.อุบลราชธานี

 ที่มาและความสำคัญ

                   การดำเนินงานการควบคุมป้องกันโรคไข้เลือดออกในชุมชนที่ผ่านมาในแต่ละปีมีการใช้งบประมาณมาก แต่ละชุมชนมีการใช้มาตรการที่หลากหลายแต่ความสำเร็จในการดำเนินงานดังกล่าวขาดความต่อเนื่อง เนื่องจากประชาชนไม่มีความตระหนักที่จะกำจัดลูกน้ำในที่พักอาศัยของตนเอง เครือข่ายบริการและสถานบริการสาธารณสุขแต่ละแห่งพยายาม สร้างทีมงานในการสำรวจและกำจัดลูกน้ำยุงลายในชุมชน แต่ปัญหาที่พบก็คือ กลับกลายเป็นว่าประชาชนต้องพึ่งทีมเหล่านี้ในการกำจัดลูกน้ำยุงลายและชุมชนก็ยังแก้ไขปัญหาด้านความชุกของลูกน้ำยุงลายไม่ได้  ชุมชนหลายชุมชน พยายามที่จะใช้มาตรการทางกฎหมาย โดยการประสานงานกับองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ในการจัดทำข้อบังคับหรือเทศบัญญัติ เพื่อให้ประชาชน ดำเนินการกำจัดลูกน้ำยุงลาย แต่การบังคับตามมาตรการทางกฎหมาย ไม่ได้ ผลเพราะต้องดำเนินงานโดยองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ที่ยังต้องคำนึงถึงฐานเสียงด้านการเมืองในการสนับสนุนด้านการเลือกตั้ง การบังคับใช้มาตรการดังกล่าว จึงไม่สำเร็จ รพ.สต.ขามเปี้ย จึงได้แรงบันดาลใจจากแนวทางการพัฒนา รพ.สต. ตามเกณฑ์โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลและการพัฒนาศักยภาพของคณะกรรมการกองทุนหลักประกันสุขภาพตำบล ซึ่งต้องใช้มาตรการด้านประชาคม ในการรองรับการสร้างแผนที่ทางเดินยุทธศาสตร์ กลไกการสร้างมาตรการทางสังคม เป็นกลไกที่สำคัญกลไกหนึ่งที่ได้จากการจัดทำแผนที่ทางเดินยุทธศาสตร์ ที่สามารถนำมาใช้เป็นแนวทางในการแก้ไขปัญหาการระบาดของโรคไข้เลือดออกของตำบลขามเปี้ยได้ 

                  โรคไข้เลือดออก เป็นปัญหาสาธารณสุขที่สำคัญของจังหวัดอุบลราชธานี ตลอดระยะเวลา 10 ปีที่ผ่านมา ติดเป็นอันดับ 1-10 ของประเทศไทยมาตลอด   ตำบลขามเปี้ย เป็นตำบลหนึ่งของอำเภอตระการพืชผล จังหวัดอุบลราชธานี ที่มีการระบาดของโรคไข้เลือดออก ในช่วง 10 ปี ที่ผ่านมาเช่นกัน ปัญหาที่พบในการปฏิบัติงาน พบว่า ค่าดัชนีความชุกของลูกน้ำยุงลาย ไม่ว่าจะเป็นค่า HI และ CI  ของแต่ละหมู่บ้าน/ชุมชน มีค่าสูง โดยเฉพาะในฤดูฝน จะมีค่าทั้งสองค่า สูงมากกว่าปกติ อันเนื่องมาจากจำนวนภาชนะขังน้ำมีมากขึ้น ปัจจัยที่ทำให้ค่า   HI และ CI  ของหมู่บ้าน/ชุมชน แต่ละแห่ง มีค่าสูงกว่าเกณฑ์ปกติ      ปัจจัยที่สำคัญในการแพร่ระบาดของโรคก็คือ สภาพภูมิอากาศ ที่มีฝนตกชุกตลอดปี เป็นพื้นที่ที่เหมาะแก่การแพร่กระจายของยุงลาย ที่เป็นพาหะนำโรค แต่ก็มีอีกปัจจัยหนึ่งที่สำคัญต่อการแพร่กระจายของยุงลายในพื้นที่   คือ   ความตระหนักของประชาชนในชุมชน ที่มีพื้นฐานความรู้เรื่องไข้เลือดออกเป็นอย่างดี   แต่ไม่มีการกำจัดลูกน้ำยุงลายในที่อยู่อาศัยของตนเอง อย่างต่อเนื่อง สำรวจครั้งใด ก็พบลูกน้ำยุงลายเสมอ เจ้าหน้าที่สาธารณสุขและ อสม. มักได้ยินคำถาม อย่างนี้ ตลอดในช่วงเวลาที่ผ่านมาหน้าที่ของการกำจัดลูกน้ำยุงลาย ถูกประชาชนผลักภาระให้เป็นหน้าที่ของเจ้าหน้าที่หรือ อสม. ทั้งที่จริงการกำจัดลูกน้ำยุงลาย ต้องเป็นหน้าที่ของประชาชนในการดูแลให้บ้านเรือนของตนเองให้ปลอดจากลูกน้ำยุงลายนำพาให้ชุมชนปลอดยุงลายและปราศจากโรคไข้เลือดออก

มาตรการทางสังคม

                       ดังนั้นการสร้างมาตรการทางสังคม โดยให้ชุมชนเป็นผู้กำหนดมาตรการเอง จึงเป็นกลไกสำคัญในการสร้างจิตสำนึกและสร้างความตระหนักของประชาชนในแต่ละชุมชน ในการควบคุมและกำจัดลูกน้ำยุงลาย จึงเป็นมาตรการเสริมที่สำคัญมาตรการหนึ่งในการดำเนินงานควบคุมโรคไข้เลือดออก      

ชุมชนร่วมคิด

ผู้นำชุมชน แกนนำสุขภาพ องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นจึงเริ่ม การวิเคราะห์ชุมชน  ร่วมจัดทำแผนที่ทางเดินยุทธศาสตร์ ร่วมกับคณะกรรมการบริหาร รพ.สต.ตระการพืชผลและคณะกรรมการกองทุนหลักประกันสุขภาพตำบลตระการพืชผล โดยเริ่มจากการเขียนแผนที่ทางเดินยุทธศาสตร์ฉบับปฏิบัติการ   (mini SLM)  ให้เป็นแผนชุมชน มีการกำหนดให้ปัญหาโรคไข้เลือดออก เป็นปัญหาที่สำคัญต้องมีแผนปฏิบัติงานในการแก้ไขปัญหาและมีการกำหนดกิจกรรมการใช้มาตรการทางสังคมเป็นกิจกรรมหลักในการดำเนินการ ติดธงสีเขียว ให้บ้านที่ไม่พบลูกน้ำยุงลาย        ติดธงสีแดง ให้บ้านที่พบลูกน้ำยุงลาย และปรับเงิน ตามจำนวนภาชนะที่พบลูกน้ำยุงลาย  ตามด้วยการ จัดเวทีสาธารณะ เพื่อจัดประชาคมโดยตัวแทนชุมชน เช่น คณะกรรมการบริหาร รพ.สต.ขามเปี้ย คณะกรรมการกองทุนฯตำบลขามเปี้ย อบต.ขามเปี้ย ผู้นำชุมชน อสม. และภาคีเครือข่ายด้านสุขภาพในชุมชน กำหนดมาตรการทางสังคมในการสร้างความตระหนักในการกำจัดลูกน้ำยุงลายของประชาชนในตำบลขามเปี้ย ส่วนคณะกรรมการกองทุนหลักประกันสุขภาพตำบลขามเปี้ย หลังจากชุมชนจัดทำโครงการเรียบร้อยแล้ว ก็มีงบประมาณสนับสนุน การดำเนินงานให้ครั้งนี้ให้มีประสิทธิภาพเพิ่มขึ้น มีกระบวนการที่ชัดเจนขึ้น และที่สำคัญเป็นเครื่องมือควบคุม ที่สามารถทำให้ชุมชน เดินไป ในทิศทางเดียวกัน ภายใต้ข้อตกลงเดียวกัน  หลังจากนั้น คณะกรรมการจึงมอบหมายหน้าที่ให้ชุมชนได้มีส่วนร่วม ชุมชนร่วมทำ ได้แบ่งหน้าที่ในการรับผิดชอบ เช่นการประชาสัมพันธ์ การใช้มาตรการทางสังคมให้ประชาชนรับทราบทุกหลังคาเรือนซึ่งเป็นหน้าที่ของสื่อสารชุมชน เช่นหอกระจายข่าวหมู่บ้าน เสียงตามสายขององค์กรท้องถิ่น วิทยุชุมชน ฯ จนมีครัวเรือนร่วมมือในการใช้มาตรการ 101 หลังเจ้าหน้าที่ให้การอบรมความรู้เรื่องไข้เลือดออก การสำรวจลูกน้ำยุงลาย ตลอดจนแนวทางการสำรวจก็เป็นหน้าที่ของหมอ หน้าที่การสำรวจลูกน้ำยุงลาย และติดธงเขียงหรือธงแดง พร้อมทั้งปรับเงินตามภาชนะที่พบลูกน้ำยุงลายก็เป็น หน้าที่ของทีมสำรวจจะประกอบได้ด้วย อสม. แกนนำสุขภาพและผู้นำชุมชน  หน้าที่ของผู้ดูแลบัญชีจากการเก็บจากทีมสำรวจ เป็นของ กรรมการกองทุนพัฒนา รพสต.ขามเปี้ย ส่วนหน้าที่ในการสรุปผลการดำเนินงาน ปัญหาอุปสรรคเพื่อวางแผนในการปรับกลยุทธ์ในการดำเนินงานก็เป็นหน้าที่ คณะกรรมการจากทุกส่วนหน้าที่ ร่วมกัน

สร้างความตระหนักและการมีส่วนร่วม

                ในช่วงแรกของการดำเนินงานเป็นไปอย่างราบรื่นทุกบ้านให้ความร่วมมือเป็นอย่างดี เมื่อทีมสำรวจ พบลูกน้ำยุงลายเจ้าของบ้านแต่ละหลังก็ยิ้มแล้วเตรียมหยิบเศษสตางค์ออกมาเป็นจ่ายให้ทีมสำรวจ เพราะทุกบ้านว่าตนเองปล่อยประละเลยขาดการดูแลต่อเนื่อง จึงทำให้มีลูกน้ำยุงลาย และเงินที่พวกเขา จ่ายไป ชาวบ้านรู้ดีว่า ไม่ได้สูญหายไปไหน แต่เงินก้อนนี้ก็จะกลับพัฒนาหมู่บ้านของตนเองต่อไปจึงทำให้ชุมชนเกิด ชุมชนร่วมเป็นหุ้นส่วน ขึ้น ในเดือนพฤษภาคม 2555 ทีมสำรวจพบค่า HI 48.74CI 36.27 ทีมสำรวจลงสำรวจทุกสัปดาห์เห็นความเปลี่ยนแปลงในทิศทาง ที่ดีขึ้นเรื่อยๆ ชาวบ้านตระหนักในวิถีชีวิตของตนเองจนเดือนกรกฎาคม 2555 สัปดาห์ที่ 4 ค่า HI ลดลงเหลือ 2.02  ค่า CI ลดลง เหลือ 2.13 นี่จึงถือเป็นหยาดเหงื่อที่ไม่เสียเปล่าของทีมงานและชุมชน

ปัจจัยแห่งความสำเร็จ

                การมีส่วนร่วมของประชาชนเองและทุกภาคส่วนในชุมชนในการกำหนดมาตรการหรือข้อตกลงร่วมกันทางสังคมประชาชนเองก็มีความพึงพอใจต่อมาตรการที่ชุมชนร่วมสร้างกันขึ้นมาโดยไร้ข้อขัดข้องใจ  การเข้าใจ ของประชาชนถึงปัญหาโรคที่เกิดขึ้น ที่ประชาชนต้องร่วมคิด ร่วมแก้และร่วมใจกันทำจนประสบความสำเร็จ ประชาชนเองก็ภาคภูมิใจที่หมู่บ้านตนเองสามารถสร้างทำเข้มแข็งได้และคงจะก้าวเป็นหมู่บ้านปลอดลูกน้ำ ในอีกไม่ช้า ในส่วน รพสต.ขามเปี้ยก็สามารถใช้แนวทางการแก้ไขปัญหาของชุมชนมาประยุกต์เป็นนวัตกรรมในทางเพิ่ม ศักยภาพของการควบคุมโรคไข้เลือดออกให้ได้ผลต่อไป 

ขั้นตอนการดำเนินงานสร้างมาตรการชุมชน ด้านการควบคุมและป้องกันโรคไข้เลือดออกใน ต.ขามเปี้ย

อ.ตระการพืชผล จ.อุบลราชธานี